Odbudowa zewnętrznego parku krajobrazowego Branitz
-Wspólny projekt badawczy fundacji Muzeum Księcia Pücklera (Fürst-Pückler-Muzeum) i Brandenburskiego Uniwersytetu Technicznego (Brandenburgische Technische Universität), przy finansowym wsparciu Niemieckiej Federalnej Fundacji Ochrony Środowiska (Deutsche Bundesstiftung Umwelt) -

Wprowadzenie
Krajobrazy kulturowe znajdują się od pewnego czasu w strefie zainteresowań publicznych. Park krajobrazowy Branitz, położony na obrzeżach miasta Cottbus, będący w przeszłości arcydziełem i siedzibą księcia Hermanna von Pückler-Muskau (1785-1871), jest od dłuższego czasu chronionym i konserwowanym dziełem sztuki ogrodniczej. W poprzednich latach i dziesięcioleciach, szacunek wartości dotyczył jednakże głównie tak zwanego parku wewnętrznego z piramidami, pałacu oraz innych, należących do niego zabudowań. Natomiast park zewnętrzny, który całkowicie okala park wewnętrzny, długo znajdował się w jego cieniu. A to właśnie w parku zewnętrznym do dziś znajdują się struktury, które powstały dzięki twórczej działalności księcia Pücklera. Tymczasem krajobraz kulturowy Branitz formalnie znajduje się pod ochroną, a pewne jego części są wpisane na listę zabytków. Jednakże ponowne ożywienie całości pücklerowskiego dzieła sztuki, wymaga poważnego nakładu pracy. Pierwszym krokiem do stworzenia całościowej koncepcji, będącego pod ochroną krajobrazu kulturowego, jest ewidencja i opis jego stanu rzeczywistego oraz czasowe posegregowanie elementów krajobrazowych, a więc inwentaryzacja i ocena.
W chwili obecnej park zewnętrzny znajduje się w stanie zagrożenia, które spowodowane jest ujemnymi następstwami opadania wody gruntowej pobliskiej kopalni odkrywkowej węgla brunatnego. Celem opisywanego tu przedsięwzięcia był rozwój naglącego, osadzonego w niedalekim czasie, planu działania. Niniejsza koncepcja odbudowy i ochrony dobra kulturowego jest zadaniem społecznym, który osiągnięto tylko dzięki stałej współpracy naszych partnerów i wielu fachowców z najróżniejszych dziedzin. Realizacja tej koncepcji była bardzo konsekwentna, z uwagi na fakt, iż Brandenburski Uniwersytet Techniczny w Cottbus (BTU) znalazł partnera, który od dłuższego czasu był zaangażowany w działania mające na celu ochronę dóbr kulturowych. W tan sposób, dzięki tej pomocy, już udało się odtworzyć w Branitz tak zwane jezioro Ökonomiesee. Pierwotną wielkość i głębokość zasypanego jeziora Ökonomiesee, które było istotną częścią dzieła Pücklera, zostało wykryte podczas analizy zdjęć lotniczych, a także za pomocą georadaru oraz zastosowania geomagnetycznych metod badań. W ten sposób odbyło się również badanie rodzaju osadzonego materiału, co umożliwiło w latach 2002 i 2003 odtworzenie tego zabytkowego jeziora.
„Dalekie rozpoznanie” jako metoda wykrywania zabytkowych krajobrazów kulturowych
W roku 2004 Niemiecka Federalna Fundacja Ochrony Środowiska (DBU) z Osnabrück, uzyskała pozwolenie na przeprowadzenie badań w parku zewnętrznym. Przedstawione sprawozdanie z przebiegu badań jest pierwszą szczegółową dokumentacją z przeprowadzanych prac w parku zewnętrznym. Powstała w tych ramach koncepcja krajobrazu kulturowego, jest zestawieniem najważniejszych kroków, podejmowanych w celu odzyskania kompletnego dzieła sztuki, jakim jest park i krajobraz kulturowy Branitz. Podczas inwentaryzacji parku i krajobrazu kulturowego Branitz, wkroczono na nową drogę: W trakcie wykrywania dużych powierzchni krajobrazów lub ich fragmentów prace przeprowadza się zwykle na podstawie aktualnych i historycznych map. W przypadku zabytków ogrodowych, należy pracować dokładniej, niekiedy nawet z uwzględnieniem upodobań danego rodu. Park i krajobraz kulturowy Branitz o wielkości ponad 600 hektarów, wymagał zastosowania metody, która wystarczająco dokładnie odtworzyłaby wcześniejszy podział zabytków ogrodowych oraz mieściłaby się w przejrzystych ramach finansowych, personalnych i czasowych. W miejscowości Branitz, obok zdjęć cyfrowych orthophotos, zastosowanie znalazły również tak zwane airborne-laserscanning. Zdjęcia zostały sporządzone zimą i latem 2004 roku. „Dalekie rozpoznanie” nastąpiło więc poprzez analizę i ocenę uzyskanych w ten sposób danych. Całościowy projekt, który zawierał również opracowanie geograficznych systemów informacyjnych, został ukończony w przeciągu 14 miesięcy.
Wracając do sytuacji w Branitz
Większość powierzchni parku krajobrazowego Branitz, książe Pückler-Muskau ukształtował i zagospodarował na wzór tzw. „Ornamental Farm“, a więc krajobrazu upiększonego. Takie tereny rolnicze mają ogromny wpływ na wygląd parku. Ogrodowo-rolniczy park zewnętrzny był za czasów księcia Pücklera ważnym czynnikiem gospodarczym całej posiadłości Branitz. Znany dziś i zupełnie niepotrzebny podział obszaru parku na park wewnętrzny i park zewnętrzny, nie istniał za życia księcia Pücklera. Większość dokumentacji wskazuje na to, iż zamiarem księcia było ukształtowanie całej powierzchni parku na wzór ogrodu. Jednakże na skutek zaistniałych okoliczności, a zwłaszcza wzrastającej niepewności finansowej po rewolucji z 1848 roku, większą, a niżeli wcześniej planowano, powierzchnię parku musiano wykorzystać rolniczo jako „Ornamental Farm“.
Po śmierci księcia, a zwłaszcza na skutek rozwoju wypadków po 1945 roku, wywłaszczeń, osiedlania się nowych rolników, a także kolektywizacji gospodarstw rolnych, park zewnętrzny zatracał swoją pierwotną formę w coraz szybszym tempie. Dawne powiązania parku zewnętrznego z parkiem wewnętrznym było coraz mniej dostrzegane. W czasach NDR, znaczną część parku zewnętrznego przekształcono na kopalnię odkrywkową węgla brunatnego, co doszczętnie zniszczyło to dzieło sztuki. Po 1990 roku zaprzestano na szczęcie dalszej rozbudowy kopalni węgla kamiennego, dzięki czemu odrodziły się plany dotyczące całkowitej odbudowy parku Branitz.
Celem projektu pomocowego i związanej z nim koncepcji działania, było odzyskanie dawnej jednostki artystycznej, która rozciągała się na terenie byłych pastwisk, położonych na północnym wschodzie korytarza branitzkiego, aż po Szprewę na południowym zachodzie. Na podstawie uzyskanych informacji, wiedzy, wyników badań oraz artystycznej spuścizny księcia Pücklera, możliwe jest wydobycie i długotrwała ochrona istotnych elementów pücklerowskiego krajobrazu kulturowego.
Ważnym punktem było stworzenie bazy naukowej, której zadaniem było odtworzenie i zaprezentowanie całkowitego dzieła artystycznego za życia księcia oraz ówczesny rozwój. Ponad to, należało wziąć pod uwagę skomplikowane struktury właścicieli i użytkowników, aby możliwe było przegłosowanie odpowiednich prac.
Najważniejszą historyczną podstawą planistyczną, dotyczącą odbudowy parku księcia Pücklera wraz z jego zewnętrzną częścią, stanowi mapa parku z 1903 roku – opracowanie stowarzyszenia byłych uczniów Poczdamskiej Królewskiej Uczelni Ogrodniczej. Mapa ta ukazała się już po śmierci księcia, ale mimo wszystko przedstawia ówczesne wyobrażenie pücklerowskiego parku. Początkowo mapa stanowiła podstawę działań, mających na celu wierne odtworzenie części zewnętrznej parku. Jednakże bardzo szybko okazało się, że na podstawie tejże mapy, nie jest możliwe przeprowadzanie pomiarów technicznych, gdyż na pierwszym planie znajdowało się tu zdecydowanie przedstawienie całkowitego reprezentacyjnego wrażania.
Inne dostępne mapy, jak na przykład tzw. „Rittergutkarte“ z 1889 roku, która prawdopodobnie stanowiła podstawię pomiarów technicznych, nie odzwierciedlała niestety ważnych elementów projektowych, takich jak drogi i roślinność.
Przy opisie stanu rzeczywistego, brano pod uwagę wielkość obszarów, co wykluczała stosowanie klasycznych metod inwentaryzacji ze względów finansowych i personalnych. Pozytywne doświadczenia w realizacji innych porównywalnych projektów, jak na przykład wspomniane wyżej jezioro Ökonomiesee w Branitz, stanowiły podstawę do przemyśleń na temat metod „dalekiego rozpoznania” oraz istotnych wniosków dotyczących wyników badań.
Obok zdjęć typu orthophotos, bardzo pomocne stały się również tzw. zdjęcia airborne-laserscanning, na podstawie których powstał cyfrowy, bardzo dokładny model krajobrazu.
Dzięki uwzględnieniu i połączeniu aktualnych danych „dalekiego rozpoznania”, takich jak orthophotos, zdjęć airborne-laserscanning oraz materiałów kartograficznych, jak na przykład.: map katastralnych, otrzymano dokładny obraz aktualnej sytuacji. Na ich podstawie udało się wykryć również pozostałe, ciężkie do rozpoznania struktury, np.: zasypane lub zarośnięte drogi.
Zdjęcie lotnicze Airborne (Foto: Milan-Flug)
Zastosowanie niniejszej metody ma tę zaletę, że wraz z oddalaniem się obserwatora od obiektu, początkowo traci się informacje szczegółowe, ale za to rozpoznaje się możliwe związki. Podczas, gdy szczątki parku księcia Pücklera można zidentyfikować z powierzchni ziemi, inne autentyczne pozostałości po parku dają się rozpoznać ewentualnie dopiero po znacznym oddaleniu się obserwatora od danego obiektu. W świetle tych faktów oraz na podstawie wyników „dalekiego rozpoznania”, można również zrekonstruować – w zależności od jakości uzyskanych informacji dodatkowych - dawne struktury parkowe i odpowiednio wykorzystać je do odbudowy zespołu parkowego. Na terenie parku zewnętrznego Branitz istniała np.: sieć dróg, która na kilku odcinkach jest niestety ciężka do rozpoznania. Z uwagi na to, iż na terenie parku zewnętrznego często rezygnowano z warstwy nośnej, dokonanie jakiegokolwiek odkrycia nie jest możliwe. Inne, już niewidoczne różnice poziomów byłych tras drogowych, można jednak łatwo rozpoznać na zdjęciach typu laserscanning.
Aktualna sytuacja jest wynikiem studiowania map historycznych, dokumentów geodezyjnych oraz historycznych zdjęć lotniczych (wszystkie dostępne dziś w formie cyfrowej), jak również intensywnych poszukiwań archiwalnych.
Książe Pückler, w przeciwieństwie do opisów, które można często znaleźć w literaturze popularnej, był bardzo rozrzutny. Wiele jego wydatków, na przykład na roślinność lub budowę dróg, odnaleźć można w do dziś zachowanych aktach ziemskich. Dzięki temu, można było wyrobić sobie zdanie na temat odpowiednich elementów krajobrazu kulturowego.
Prace projektowe opierały się na kilku filarach: techniczno-naukowe opracowania danych „dalekiego rozpoznania”, jak również porównywanie i analiza przez BTU map historycznych, towarzyszące prace archiwalne, wykrywanie obiektów w terenie oraz opracowanie przez fundację Fürst-Pückler-Museum koncepcji krajobrazu kulturowego, bazującej na uzyskanych wynikach. Podczas inwentaryzacji w terenie, dokonano pomiarów reprezentacyjnych drzew i pni. Dzięki przeprowadzonym badaniom dendrologiczno-chronologicznych, uzyskaliśmy wiele cennych informacji. Na starym pniu bukowym stwierdzono na przykład wiele kanałów. Wskazuje to jednoznacznie na „obsadzanie wiązkowe”, czyli charakterystyczny dla księcia Pücklera sposób sadzenia roślin.
Powierzchnia w zasięgu korony drzewa (Foto: Waldkundeinstitut Eberswalde)
Przeprowadzenie podstawowych badań oraz towarzyszących im prac archiwalnych możliwe było dzięki ścisłej współpracy wielu instytucji, urzędów i archiwów, gdyż fundacja Fürst-Pückler-Museum posiada tylko część historycznych planów i dokumentów. W tym miejscu, należy szczególnie pokreślić wspaniałą współpracę z brandenburskim archiwum „Brandenburgischer Landeshauptarchiv”. Ważnym aspektem pracy jest wspólne prowadzenie badań, kompletowanie istniejących planów i ekspertyza planu. Na podstawie wszystkich posiadanych planów, zdjęć lotniczych oraz danych, sporządzono „Geograficzny System Informacyjny” (GIS), który umożliwia szybki dostęp do istniejących danych lub aktualizacji. Z niniejszych danych stworzono podstawę, na której będą się opierać wszystkie przyszłe prace. W danych „Geograficznego Systemu Informacyjnego” znajdują się również ważne informacje dodatkowe, takie jak historyczne nazwy pól. Często dowiadujemy się z nich o typie istniejącej tam w przeszłości roślinności. Na przykład fragment pola, znajdujący się w pobliżu byłej branitzkiej cegielni, nazywano dopiero po 1850 roku „laskiem dębowym”. Jest to jednoznaczna wskazówka o działalności księcia Pücklera, zwłaszcza roślinność można było ustalić na podstawie kolejnych źródeł.


Sporządzanie mapy (Wymiana: 1903 [fragment] i blat stolika mierniczego [fragment] i mapa nakładana [fragment]
Realizacja niniejszego przedsięwzięcia umożliwi przywrócenie dawnego znaczenia parkowi krajobrazowemu Branitz, który dziś stanowi jedną z najważniejszych atrakcji historyczno-kulturalnych i turystycznych w całym regionie. Jednak będzie to możliwe tylko wtedy, gdy dzieło Pücklera będzie można oglądać w całości, a więc wewnętrzny i zewnętrzny pücklerowski park krajobrazowy. Dlatego park zewnętrzny musi ponownie zyskać na znaczeniu, również w nadrzędnych planach miasta Cottbus, zagospodarowaniu turystycznym oraz we własnej naukowo-konserwatorskiej pracy fundacji. Na podstawie dostępnego sprawozdania z przebiegu badań można było pokazać rozwój zabytkowego, znaczącego krajobrazu kulturowego, który możliwy był dzięki zastosowaniu metody „dalekiego rozpoznania” i „nakładania” map historycznych oraz celowej analizie źródeł archiwalnych.
Po raz pierwszy, uznana i ważna dla parku krajobrazowego Branitz mapa, została „nałożona” w całości. Najważniejsze elementy krajobrazu, takie jak ścieżki, roślinność i strumyki, jak również podział terenu pod pola uprawne, lasy, łąki i pastwiska, zostały ocenione i sprawdzone pod względem autorstwa księcia Pücklera. Niestety, nastały również takie czasy, w których podupadły ważne elementy krajobrazu kulturowego, jak np.: szeregowa roślinność lub alejki, co wydarzyło się za życia następców księcia: hrabiego Henryka i hrabiego Augusta von Pückler. Tak więc aż do XX wieku następowały twórcze zmiany. Twórcza spoistość pomiędzy częściami parku została wyjaśniona w szczególności w opracowanym planie. Z uwagi na to, że w Branitz – inaczej niż na przykład w poczdamskim krajobrazie kulturowym - nie odnaleziono żadnej historycznej dokumentacji, należało starannie ocenić teraźniejsze pisemne źródła, czyli relacje świadków naocznych.
Zdjęcie: dokumentacja (fragment)
Sprawozdanie z przebiegu badań stanowi naukową podstawę zarówno do przeprowadzenia pilnych robót, jak również do trwającego zarządzania parkiem krajobrazowym Branitz. Opracowana dokumentacja może służyć jako przykład, ponieważ przedstawione warunki oraz propozycje rozwiązań, mają dla będących pod ochroną krajobrazów kulturowych charakter rewerencyjny. Ponad to, można wyraźnie zaobserwować, że konserwacja zabytków ogrodowych oraz ochrona środowiska na terenach historycznych krajobrazów kulturowych mogą iść w parze. Można to było pokazać w szczególności na przykładzie chronionych, lecz również zagrożonych podmokłych łąk, położonych na północno-wschodnim terenie parku zewnętrznego. Mając na względzie biotopy, obie dyscypliny obrały wspólne cele.
Niniejszy projekt może być rekomendacją, zwłaszcza w kontekście przyszłej roli rolnictwa, które z pewnością musi w przyszłości zmienić swój dotychczasowy kierunek. Sensowne byłoby tu dopasowanie do historycznej sytuacji nie tylko wielkości pól, lecz także użytkowania. Na przykład szereg ścieżek, których wcześniejsza obecność została udowodniona w ramach projektu badawczego, mógłby nadać parkowi krajobrazowemu Branitz charakter wypoczynkowy. Z jednej strony rolnictwo umocniłoby się w roli opiekuna krajobrazu kulturowego, z drugiej strony oferowałoby i udostępniło lepsze warunki turystyczne i wypoczynkowe, co również zwiększyłoby dodatkowo szanse na bezpośrednie urynkowienie produktów rolniczych. Także dla gospodarki krajowej i leśnej, istniejący GIS może stać się ważnym instrumentem zarządzania, gdyż wszelkie informacje, takie jak: ilość pól, wielkość ich powierzchni, itp. są już zebrane i udostępniane. W każdej chwili istnieje możliwość uzupełniania aktualnego zamówienia na pola lub zadrzewiania. Ponad to, GIS ma za zadanie wspierania i ułatwiania wszelkich możliwych zadań, począwszy od zarządzania, a kończąc na systemie oprowadzania zwiedzających.
Biorąc pod uwagę konieczność ochrony krajobrazu kulturowego w Branitz, możliwe byłoby bardzo szybkie wprowadzenie pierwszych zmian. W związku z całkowitym dziełem księcia Pücklera, które zajmuje wysokie miejsce w hierarchii ważności, obok takich miast dziedzictwa światowego jak Muskau i Babelsberg, zaleca się pilną wycenę wartości parku zewnętrznego Branitz. Również w miejscowości Branitz można by było pokazać istniejący, wyraźny związek między krajobrazem, utworzonymi polami i parkiem, niekoniecznie za pomocą rozwiązań przedstawionych w niniejszym projekcie. Dzięki wsparciu Niemieckiej Federalnej Fundacji Ochrony Środowiska (Deutsche Bundesstiftung Umwelt) oddano już do dyspozycji ważne założenia dotyczące odbudowy części pücklerowskiej drogi objazdowej miasta Cottbus. Odbudowę ważnego odcinka tej drogi zaplanowano na lata 2006 i 2007.
Podsumowanie
Przedstawiony na przykładzie miejscowości Branitz rozwój koncepcji krajobrazu kulturowego, dotyczącej ochrony tegoż krajobrazu, posiada, po uwzględnienieniu metody „dalekiego rozpoznania”, charakter modelowy. W przypadku inwentaryzacji i dokumentacji w Branitz i jej okolicach, znamienny jest brak wyczerpujących map historycznych, które udokumentowałyby cały obszar krajobrazu kulturowego. W przypadku właścicieli i użytkowników parku zewnętrznego Branitz, mamy do czynienia z sytuacją heterogeniczną, która powstała w szczególności na skutek wywłaszczenia i wprowadzenia reformy rolnej po 1945 roku. Istniejące do dziś niejasności dotyczące odpowiedzialności, przyczyniły się do powstania szeregu zaniedbań w innych dziedzinach. Również w tym miejscu, niniejsza sytuacja może stać się przykładem w wielu innych sferach Niemiec Wschodnich. Przedstawiona w niniejszym opracowaniu koncepcja, łączy zalety metody „dalekiego rozpoznania” i inwentaryzacji zabytków oraz bierze pod uwagę i podkreśla ogromne znaczenie ochrony środowiska.
Podstawę niniejszego tekstu stanowi publikacja w Stadt und Grün 11/2005: Christine Garbotz, Lehrstuhl Altlasten, BTU Cottbus; Andreas Pahl, Stiftung Fürst-Pückler-Museum Park und Schloß Branitz; Wolfgang Spyra, Lehrstuhl Altlasten, BTU Cottbus
Polecana literatura:
Deutsche Bundesstiftung Umwelt: Entwicklung eines Kulturlandschaftskonzeptes zur Wiedergewinnung der Park- und Kulturlandschaft Branitz (Brandenburg) , Fördernummer: 21944, Laufzeit 16.02.2004 bis 30.04.2005
Klausmeier, Axel; Pahl, Andreas, Der Vorpark des Branitzer Parks Fürst Pücklers Verbindung zur Stadt Cottbus im Konfliktfeld widerstreitender Interessen, in: Brandenburgische Denkmalpflege, Jahrgang 13, 2004, Heft 2
Neumann, Siegfried: Zu den sozialökonomischen Verhältnissen in der Gutsherrschaft Branitz, in Edition Branitz Heft 3, Kommunale Stiftung Fürst-Pückler-Museum (Hrsg) 1998, S. 56
Pückler-Muskau, Hermann Fürst von, Andeutungen über Landschaftsgärtnerei, Frankfurt am Main 1988 (zuerst Stuttgart 1834)
Sanierungskonzept Außenpark Branitz, Förderverein Kulturlandschaft Niederlausitz, Cottbus 1997
Spyra, Wolfgang P. W.: Athropogene Anomalien –Chance und Perspektive für weitergehende Erkenntnisse in der Gartendenkmalpflege, in: Historische Gärten Heute, Michael Rohde und Rainer Schomann (Hrsg.), Edition Leipzig, 2003
Waldkundeinstitut Eberswalde, Prof. Dr. Hofmann: Gutachten über eine Eichenpflanzung in der Spreeaue, Eberswalde, 2005 |